Prepara o TFG / TFM

Para o Traballo Fin de Grao (TFG)/ Traballo Fin de Máster (TFM)  a USC dispón directrices xerais para todas as titulacións, pero ademais, cada grao/máster ten especificacións propias que responden á necesidade de avaliar as competencias de cada título.

O proxecto, traballo, memoria ou estudo orixinal, que son as formas que deben adoptar os TFG/TFM deben desenvolver “os coñecementos, capacidades, competencias e habilidades adquiridos durante os estudos realizados” e que se resumen en:

  • Capacitar para a procura, xestión, organización e interpretación de datos relevantes, normalmente da súa área de estudo.
  • Emitir xuízos que inclúan unha reflexión sobre temas destacados de índole social, científica, tecnolóxica ou ética.
  • Desenvolvemento un pensamento e xuízo crítico, lóxico e creativo.

​Dende a BUSC queremos ofrecer ferramentas e pautas para facilitar a elaboración do TFG/TFM.

  • Traballa sobre un tema do teu interese.
  • Ten en conta as túas limitacións de tempo, coñecementos previos, dominio de linguas, etc.
  • Organiza o tempo.
  • Faite coas ferramentas apropiadas para xestionar toda a información que vaias recompilando. Tamén coas relacionadas co proceso de redacción.
  • Busca modelos a seguir. Consulta para iso o repositorio Minerva, arquivo dixital da USC onde se gardan e difunden os traballos con cualificación de sobresaínte ou que teñen un particular interese. Búscaos no apartado Docencia e Innovación e escolle a túa área temática.

  • Pensa que calquera traballo académico pretende dar resposta a un problema. Intenta poñer por escrito a pregunta á que pretendes dar solución e formula unha hipótese.
  • A hipótese debe ser: clara, verificable, obxectiva e ben enunciada. Pode ser certa ou non: será comprobada e xustificada no proceso do TFG/TFM.
  • Na formulación por escrito da hipótese, irán as palabras clave, os conceptos esenciais que servirán para o proceso de busca posterior.
  • Probablemente terás que reformular o tema. Unha vez que te adentres nel terás unha visión diferente que deberás ir reaxustando.

Pensamento crítico

Esfórzate en organizar e ordenar conceptos e ideas, desbotando sentimentos e prexuizos: observa, experimenta e analiza a realidade que vas a estudar, extraendo conclusións propias.

Coñecer o marco teórico previo é esencial en calquera traballo de investigación. É preciso buscar os documentos máis relevantes para asentar a hipótese de traballo de forma correcta.

Buscamos con palabras e/ou frases. Unha elección correcta das palabras clave a utilizar permitiranos recuperar documentos máis pertinentes. Para a elección de palabras clave:

  • Elabora unha listaxe de palabras que respondan aos conceptos definitorios do traballo.
  • Engade sinónimos, termos máis específicos ou máis xerais, en función dos resultados de busca que se acaden.
  • Busca os termos noutras linguas.
  • Usa termos técnicos e específicos do argot profesional que permitan acotar os resultados da busca.

​Tales termos poden combinarse mediante operadores booleanos ou completarse con comandos e símbolos para obter buscas máis precisas. Ese procedemento é o chamado creación dunha estratexia de busca: formular unha expresión que abrangue da forma máis completa e precisa un exercicio de busca.

Estratexia de busca

Os documentos poden ter forma de libro, artigo, ponencia dun congreso, norma técnica, etc. Poden ter un formato impreso, virtual ou ambos. Poden ser de acceso libre ou ser preciso acceder a través dun servizo de subscrición (ex. dunha biblioteca). Un mesmo artigo pode difundirse en diferentes versións. Ademais, hai documentos inéditos (non publicados). Tal diversidade complica a súa busca.

Para recuperalos empregamos ferramentas de busca de información. Son sistemas informáticos que presentan unha serie de funcionalidades, que van dende tipos de busca (simple, avanzada, recuperación automática de documentos relacionados, etc.) ata sistemas específicos para un tipo de materiais, ou máis acaídos ou non á busca por palabra clave vs. expresións da linguaxe natural.

En función do seu contido e funcionalidades diferenciamos varios tipos de ferramentas de busca:

Conteñen a colección dunha biblioteca (ex. catálogo Iacobus, da BUSC) ou de varias (ex catálogo de Rebiun). Poden ter coleccións exclusivamente virtuais (ex. catálogo da Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes) ou contér só un tipo de documentos (ex. Biblioteca Digital Hispánica).

Son robots de busca que indizan documentos “académicos” en sitios web públicos. Exemplos destacados son Google académicoBaseDimensions, ou Science Research.

Son recursos altamente especializados que conteñen información de gran valor académico e científico. Poden recoller información factual (ex base de datos do INE) ou bibliográfica. Aínda que hai moitos exemplos de bases de datos de acceso de balde (ex PubmedAGRIS-FAODialnet) boa parte son de acceso restrinxido. A BUSC ofrece acceso ás máis importantes bases de datos a nivel mundial. Ten en conta que algunhas son multidisciplinares (ex. Scopus, Web of Science) e outras específicas dunha área temática (Aranzadi -leis-, AENOR -normas UNE-, PsyInfo -psicoloxía-, etc.).

Institucións, organismos, editoriais científicas, asociacions, etc publican nas suas webs abondosa documentación de calidade, sendo, as veces, a única fonte onde atopar información específica dun sector. Nas súas web é frecuente que ofrezan un buscador para localizar as súas publicacións. No caso das grandes editoriais científicas, recollen no seus portais todo o publicado por un grupo editorial (ex Science Direct, de Elsevier).

As iniciativas de acceso aberto puxeron a nosa disposición unha inxente cantidade de información de calidade, en liña e en aberto. Dende repositorios (ex. Digital CSIC), recolectores (ex. Recolecta) ata portais de revistas abertas (ex. Free Medical Journal) ou buscadores específicos (ex Jurn), son varias as opcións para recuperar este tipo de documentos. Tamén as redes sociais (en especial as científicas, como Research Gate), aínda que non comparten funcionalidades nin filosofía de uso poden ser unha opción interesante, especialmente se o que buscamos é inmediatez. 

Recursos 1

Aínda que o mesmo documento pode atoparse utilizando diferentes recursos de busca de información, como norma xeral:

Recursos 2

Ten en conta que as ferramentas de busca non sempre ofrecen acceso ao texto completo de balde. Pregunta na biblioteca para obter o documento que buscas, sexa cal sexa a súa tipoloxía, formato e nivel de actualidade. A Biblioteca da USC, ademais das súas subscricións, ten un servizo de acceso ao documento (mediante préstamo interbibliotecario ou reprodución e copia dixital) que garante o acceso a case a totalidade das publicacións a nivel mundial.

Mentres os medios impresos dispoñen dun xeito indirecto de medir a súa calidade – pasa por un consello editorial que analiza e verifica o contido -, no ámbito electrónico non hai ningún filtro que cumpra ese labor. Por iso, convén coñecer unha serie de criterios para valorar e seleccionar as fontes máis solventes:

Avaliar a información

avaliación científica vai máis aló da simple veracidade, actualidade ou autenticidade, etc. A importancia da avaliación é fundamental no ámbito académico e investigador e dela depende dende o acceso e o progreso na carreira docente e investigadora, ata a posibilidade de recibir financiación para proxectos de investigación. Falamos dunha:

  • Avaliación cualitativa. Para que un traballo se publique, ten que pasar pola “revisión por pares”, un consello de expertos, que de forma anónima ou non, len o traballo, propoñen correccións e aproban ou non a súa publicación.
  • Avaliación cuantitativa, que se fai a posteriori da publicación e que mide cuantitativamente o impacto e/ou o uso dunha publicación. A avaliación refírese ao control de calidade das publicacións a través da suposta calidade da editorial ou da revista na que están publicado. Pero tamén á posición que ocupa un autor/a como elemento creador e dinamizador do proceso investigador.

Unha vez decidido que información nos interesa, procede a recompilala e organizala. Faino de xeito sistemático, gardando todo o que vaias atopando. Para iso axúdate de ferramentas de:

  • Almacenamento na nube, OneDrive (ao que temos acceso a través do servizo de Microsoft 365, identificándonos co correo institucional), Google Drive y Dropbox. Teñen como función principal gardar documentos en liña para acceder a eles en calquera momento desde calquera dispositivo con conexión á Internet.
  • Xestores de notas, como EndNote. Permiten gardar e organizar toda información persoal e acceder a ela en calquera momento e desde calquera lugar. Pódese tomar notas mentres navegas pola Internet, realizar capturas de webs con comentarios propios, almacenar artigos, tomar fotografías, etc.
  • Marcadores sociais, como Diigo. Permiten conservar, organizar e compartir páxinas web favoritas e acceder a elas dende calquera dispositivo. Na actualidade, moitos dos xestores de referencias bibliográficas que vimos, tales como CiteUlike, Mendeley ou Zotero, funcionan tamén como marcadores sociais.
  • Xestores bibliográficos: son aplicacións que permiten capturar, arquivar e organizar referencias e documentos a texto completo, compartir información, editar bibliografías e textos con citas e referencias en múltiples estilos (APA, ISO, Harvard, Vancouver…). A USC ofrece acceso a Refworks e a EndNote Web. Ademáis existen outros que teñen unha versión de usuario de balde (como Mendeley) ou mesmo software libre ( ex. CiteULike ou Zotero).

Os xestores bibliográficos permiten capturar, almacenar, organizar e compartir con outras persoas as referencias bibliográficas de interese, pero sobre todo son moi útiles para xerar facilmente citas e bibliografías en traballos académicos.

Son programas informáticos (software) que permiten crear unha base de datos persoal cos datos descritivos (como título, autor, ano de publicación, etc.) dos documentos atopados nas buscas e que van ser citados no TFG/TFM. Tamén permiten gardar, anotar e subliñar o texto completo, o que facilita a organización de toda a información nun único punto.

Ademais traballan con multitude de estilos bibliográficos, de xeito que é moi doado editar bibliografías e textos con citas e referencias en APA, ISO, Harvard, Vancouver, etc.

Aínda que existen xestores bibliográficos que teñen versións de usuario de balde (ex. Mendeley) ou mesmo son software libre (ex. Zotero) , case todas as bibliotecas universitarias ofrecen este tipo de programas aos membros da súa comunidade. O xestor bibliográfico que ofrece a USC é Refworks; ademáis temos acceso parcial a EndNote a través da base de datos Web of Science. 

Guía de uso de RefWorks

A modalidade de traballo que esixe cada titulación condiciona a estrutura e mesmo o tipo de estilo na redacción e presentación. 
Así, un TFG/TFM de creación artística (ao estudo histórico, literario, etc. engade a propia creación e materiais e método de realización) difire dun proxecto técnico de construción (que insire cláusulas de condicións, presuposto, catálogo de materiais, etc.) ou dun centrado nun estudo de caso do ámbito da educación.

Na normativa interna de cada centro para TFG/TFM, decidida pola comisión académica de cada grao/máster, sole indicarse a estrutura, extensión e formato de presentación.

Como norma xeral, ou no caso de non contar con indicacións expresas do profesorado titor, un TFG/TFM ten catro partes fundamentais, que poden ir desglosadas en subpartes, formando cada unha un capítulo independiente: introdución e presentación do tema, metodoloxía de estudo, análise e resultados e conclusión. 

Estruturar TFG/TFM

Ademais debe conter: portada, resumo, palabras clave, índice de contidos e outros índices de materiais no caso de existiren: índice de táboas, imaxes, abreviaturas, acrónimos ou símbolos. 

Pode tamén engadirse anexos, que contribuirán a documentar o contido do TFG/TFM. Os dous últimos apartados mencionados adoitan paxinarse de forma independiente do contido principal.

Todo traballo académico comeza pola  súa  planificación e culmina  coa súa comunicación. Dependendo do tipo de traballo de que se trate, a comunicación realizarase a través dunha presentación escrita, dunha exposición oral ou dunha publicación na web.

redacción é unha das fases máis complexas. Non abonda unha lectura comprensiva dos documentos fonte. Supón un esforzo de comprender unha realidade, relacionala con outros ámbitos, comparar opinións e sobre todo reflexionar e sintetizar todo iso, expresándoo coas nosas propias palabras: iso é crear novo coñecemento.

Son pautas apropiadas para unha redacción esitosa:

  • Empeza por facer esquemas e apartados que podes ir “enchendo”, creando un borrador de cada capítulo.
  • Emprega dicionarios, glosarios e dicionarios de sinónimos.
  • Usa correctores ortográficos e tradutores en liña.
  • Garda o traballo en soportes seguros ou directamente na nube.
  • Identifica as diferentes versións dun xeito lóxico e secuencial, de xeito que sexan doadas de identificar.
  • Moitas persoas recomendan empezar pola metodoloxía, deixando a introdución para o final, cando teñamos xa unha visión de conxunto. A última parte en redactarse adoita ser o resumo.

Na USC, o Servizo de Normalización Lingüística ofrece un modelo para Traballos de Fin de Grao e Master, onde se insiren todos os apartados do TFG/TFM. Propoñen recomendacións sobre como crear o índice de xeito automático, inserir imaxes, tipo e tamaño de letra a empregar, etc. e ofrecen servizo de tradución ao galego e corrección de documentos.

O TFG requirirán sempre da súa presentación e defensa pública (normalmente presencial) ante un tribunal. Esta parte do proceso pode valer ata un 20% da nota final. O tribunal avaliará a capacidade de concisión e claridade expositiva e a capacidade de resposta ás preguntas e comentarios que formulen. 

TFG/TFM Exposición

É habitual axudarse cunha presentación. Algunhas das ferramentas para crear presentacións son:

  • Aplicacións de escritorio, como Microsoft PowerPoint, OpenOffice Impress (multiplataforma) ou Keynote (para Apple).
  • Aplicacións na nube, como Prezi, Google Presentation (integrada en Google Drive).
  • A USC, a través de Microsoft Office 365, ofrece Microsoft Sway Sway, unha ferramenta integrada á que temos acceso a través do correo institucional. 

Recoméndase comprobar previamente o nivel de compatibilidade de versións co ordenador que vaiamos empregar no momento da exposición. Tamén se precisaremos internet ou non ou dalgunha aplicación especial.

Na web actual, as usuarias e usuarios ocupamos un papel máis activo: de simples consumidores de información e servizos pasamos a ser parte activa do desenvolvemento da web, ao producir e compartir todo tipo de contidos. No ámbito académico, o fluxo circular da información científica (busca de información – estudo e análise – xeración de novo coñecemento – publicación e difusión) é particularmente rápido e flexible no ámbito de internet. 

  • Podemos contribuír á difusión de novo coñecemento, publicando parte ou todo o TFG/TFM en medios de divulgación como blogs, wikis, ou outras canles encadradas nas redes sociais. Tamén existen revistas de divulgación que poden estar interesadas na difusión dos achados dun TFG/TFM.
  • Na difusión dun TFG/TFM   é preciso ter en conta as restricións de confidencialidade e privacidade de datos que poden afectar ao TFG/TFM. Tamén a normativa xeral relativa á protección de datos de carácter persoal e ás de propiedade intelectual e industrial. No caso de non estar afectado polas restricións mencionadas, a publicación en aberto, baixo unha licenza Creative Commons facilitará as condicións de uso. Aprende máis coas infografías de REBIUN sobre Dominio público e Licenzas Creative Commons

Regulamento de matrícula ao que fixemos alusión ao principio desta guía, establece no artigo 12, o depósito dos TFG no repositorio Minerva (arquivo dixital da USC). A comisión académica dunha titulación determinada proporá o depósito dun TFG/TFM, baseándose na súa calidade, orixinalidade e interese e será o autor ou autora quen autorice o depósito.

Que un TFG/TFM esté en Minerva significa:

  • Máxima difusión e visibilidade: o repositorio aumenta a visibilidade dos documentos grazas aos protocolos que permiten que o seu contido sexa indizado polos grandes recolectores e motores de busca como Google académicoOaister e outros sistemas.
  • Visibilidade na Web fai máis doada a detección do plaxio e, polo tanto, aumenta a protección do autor fronte ao mesmo.
  • Maior impacto: debido á maior difusión, os seus traballos teñen máis oportunidades de ser citados e o impacto da súa investigación aumentará.
  • Persistencia: o repositorio proporciona unha dirección web permanente para os seus traballos polo que poderán ser citados con total fiabilidade.

Por último, todo traballo ben feito ten premio. Revisa as convocatorias de premios que convocan numerosos organismos e administracións.

Data de publicación: 02/04/2020  |   Última actualización: 07/05/2020  |  URL: https://biblioteca-usc.gal/guia/prepara-o-tfg-tfm/